Νίκος Καζαντζάκης

Ο Νίκος Καζαντζάκης το 1956.

Ο Νίκος Καζαντζάκης (18 Φεβρουαρίου 1883 - 26 Οκτωβρίου 1957) ήταν Έλληνας μυθιστοριογράφος, ποιητής, θεατρικός συγγραφέας και πολιτικός. Πιθανότατα ο σημαντικότερος αλλά και ο πιο αμφιλεγόμενος Έλληνας συγγραφέας και φιλόσοφος του 20ού αιώνα, γνωστότερος για τα έργα του Βίος και Πολιτεία του Αλέξη Ζορμπά και Ο Τελευταίος Πειρασμός που έχουν γίνει και ταινίες. Είναι ο περισσότερο μεταφρασμένος σύγχρονος Έλληνας συγγραφέας.

Αποσπάσματα

Από την ομιλία του Νίκου Καζαντζάκη κατά την απονομή του Διεθνούς Βραβείου Ειρήνης

• Για πρώτη φορά ο άνθρωπος βρίσκεται συνειδητά ομπρός από την άβυσσο. Γι’ αυτό το σάστισμα, η ηττοπάθεια κι η προδοσία τόσων ψυχών γύρα μας. Για πρώτη φορά συνάμα και τα μέσα της εξόντωσης στάθηκαν τόσο τρομαχτικά. Η επιστήμη, το δίστομο αυτό μαχαίρι, έθεσε διαβολική δύναμη στα χέρια του πιθηκανθρώπου. Του κάκου, από χιλιάδες χρόνια, ο πιθηκάνθρωπος αυτός κίνησε να φτάσει στην ανώτατη αποκορύφωση του, στον άνθρωπο. Δεν έφτασε ακόμα σε αλάκερη την επιφάνεια της γης. Οι σκοτεινές δυνάμεις λυσσούν ακόμα εντός του, απειλητικές κι αποφασισμένες. Οπλισμένοι με τη διαβολική αυτή δύναμη μπήκαμε στην άγρια ζούγκλα που τη λέμε: ατομική εποχή. Κρίσιμη στιγμή: Ανάμεσα στην πρόοδο της διάνοιας και στο ηθικό επίπεδο του σημερινού ανθρώπου υπάρχει μεγάλη απόκλιση, εξαιρετικά επικίντυνη. Ο γορίλας ανακάλυψε υπερβολικά ενωρίς τη φωτιά. Αν δε θέλουμε ν’ αφήσουμε τον κόσμο να βουλιάξει στο χάος, πρέπει, όπως λευτερώσαμε τις δυνάμεις που είναι κρυμμένες μέσα στην ύλη, να λευτερώσουμε και την αγάπη που είναι φυλακισμένη στην καρδιά του κάθε ανθρώπου. Πρέπει η ατομική δύναμη να μπει στην υπηρεσία της ατομικής καρδιάς.
  • Βιέννη, 28/06/1956

Επιστολές

Επιστολές προς τη Γαλάτεια

• Όταν συζητώ τώρα με κανένα και προσπαθεί να με αντικρούσει, εγώ σπεύδω να του απαριθμήσω όλα του τα επιχειρήματα και να του βρω ακόμα κι άλλα που δεν ξέρει. Και γιατί; Γιατί την περίπτωσή του την έχω ζήσει κ' εγώ χρόνια, και ξέρω όλα της τα μυστικά. «Έκαμα και κελλάρης». Υπήρξα καθαρευουσιάνος, νασιοναλιστής, δημοτικιστής, επιστήμονας, ποιητής, σοσιαλιστής, θρησκομανής, άθεος, esthète – και τίποτα πια από αυτά δεν μπορεί να με ξεγελάσει.
  • Επιστολή 62, 10/04/1923

Επιστολές του Νίκου Καζαντζάκη προς την οικογένεια Αγγελάκη

• Πιθανότατα για να δει κανείς Αφρική, πρέπει να πάει στην Αφρική! Αν και φοβούμαι πως είναι πια πολύ αργά. Οι Ευρωπαίοι έχουν ψευτίσει και προστυχάνε όλη την υφήλιο. Για να ζήσει κανείς Αφρική, πρέπει να κάμει αυτό που έκαμα εγώ, ίσως: διάβασα όλο τον Frobenius –40 τόμοι τεράστιοι!– κι αφού καλά καλά τους διάβασα, μου συνέβη τούτο: μια πηχτή, πολύχρωμη, σιωπηλή ουσία του ονείρου τα όσα διάβασα, εντελώς διαφορετικά, πολύ πιο βαθιά, πιο chargés d'aromes et d'aromates (μετάφραση: φορτωμένα αρώματα και μυρωδικά), πιο χρωματισμένα – πιο Αφρικάνικα (όπως ήταν η Αφρική πριν να παν Ευρωπαίοι, 13ο αιώνα). Ίσως γι' αυτό η Έκθεση και να μου 'καμε τόση εντύπωση πρόστυχης καρτ ποστάλ.
  • Επιστολή 26, 28/07/1931

Τετρακόσια Γράμματα του Καζαντζάκη στον Πρεβελάκη

• Στην Επιτροπή του Index στο Βατικανό τηλεγράφησα τη φράση του Τερτυλλιανού: «Ad tuum, Domine, tribunal appello». Την ίδια φράση αποτείνω και στην Ορθόδοξη Εκκλησία: Στο δικαστήριό σου, Κύριε, κάνω έφεση! Για τους δικούς μας Μητροπολιτάδες και Δεσποτάδες, προσθέτω τούτο: Μου δώσατε μια κατάρα, άγιοι Πατέρες, σας δίνω εγώ μια ευχή: Σας εύχομαι να 'ναι η συνείδησή σας τόσο καθαρή όσο είναι η δική μου, και να 'στε τόσο ηθικοί και θρήσκοι όσο είμαι εγώ.
  • Γράμμα 395, Αντίμπ, Μάιος 1954

Από επιστολή του Νίκου Καζαντζάκη προς τον Ιωάννη Κακριδή

• Τι κρίμα να μη ζει κανένας 500 χρόνια, να προφτάσει να μεταφράσει όλους τους αρχαίους!...
  • Αντίπολη, 9 Ιανουαρίου 1957

Δοκίμια

Συμπόσιον

• Ποτέ στην κατοπινή ζωή μου δεν έζησα τόσο σπαραχτικά τον εδικό μου πόνο, όσο παιδί έζησα κι υπόφερα τα μαρτύρια των αγίων.

Ασκητική

• Ερχόμαστε απο μία σκοτεινή άβυσσο. Καταλήγουμε σε μία σκοτεινή άβυσσο. Το μεταξύ φωτεινό διάστημα το λέμε Ζωή. Ευθύς ως γεννηθούμε, αρχίζει και η επιστροφή, ταυτόχρονα το ξεκίνημα και ο γυρισμός. Κάθε στιγμή πεθαίνουμε. Γι' αυτό πολλοί διαλάλησαν: Σκοπός της ζωής είναι ο θάνατος.Μα και ευθύς ως γεννηθούμε,αρχίζει και η προσπάθεια να δημιουργήσουμε,να συνθέσουμε,να κάνουμε ζωή την ύλη.Κάθε στιγμή γεννιόμαστε.Γι' αυτό πολλοί διαλάλησαν: Σκοπός της εφήμερης ζωής είναι η αθανασία.
• Δεν ελπίζω τίποτα, δεν φοβούμαι τίποτα, λυτρώθηκα από το νου κι από την καρδιά, ανέβηκα πιο πάνω, είμαι λεύτερος.
• Δε ζυγιάζω, δε μετρώ, δε βολεύομαι! Ακολουθώ το βαθύ μου χτυποκάρδι.
• Δεν πολεμούμε τα σκοτεινά μας πάθη με νηφάλια, αναιμικιά, ουδέτερη, πάνω από τα πάθη αρετή. Παρά με άλλα σφοδρότερα πάθη.
• Ένα καράβι είναι το σώμα μας και πλέει απάνω σε βαθιογάλαζα νερά. Ποιος είναι ο σκοπός μας; Να ναυαγήσουμε!
• Έχεις ευθύνη. Δεν κυβερνάς πια μονάχα τη μικρή ασήμαντη ύπαρξή σου. Είσαι μια ζαριά όπου για μια στιγμή παίζεται η μοίρα του σογιού σου.
• Ζούμε μόνοι, πεθαίνουμε μόνοι, το ενδιάμεσο φωτεινό σημείο το λέμε ζωή.
• Η ανώτατη αρετή δεν είναι νά' σαι ελεύτερος, παρά να μάχεσαι για ελευτερία.
• Η καρδιά σμίγει ό,τι ο νους χωρίζει, ξεπερνάει την παλαίστρα της ανάγκης και μετουσιώνει το πάλεμα σε αγάπη.
• Μην καταδέχεσαι να ρωτάς: "Θα νικήσουμε; Θα νικηθούμε;" Πολέμα!
• Ν' αγαπάς την ευθύνη. Να λες: Εγώ, εγώ μονάχος μου έχω χρέος να σώσω τη γης. Αν δε σωθεί, εγώ φταίω.
• Να πεθαίνεις κάθε μέρα. Να γεννιέσαι κάθε μέρα. Ν' αρνιέσαι ό,τι έχεις κάθε μέρα.
• Να 'σαι ανήσυχος, αφχαρίστητος, απροσάρμοστος πάντα. Όταν μια συνήθεια καταντήσει βολική, να τη συντρίβεις. Η μεγαλύτερη αμαρτία είναι η ευχαρίστηση.
• Νίκησε το στερνό, τον πιο μεγάλο πειρασμό, την ελπίδα. Τούτο είναι το τρίτο χρέος.
• Πειθαρχία, να η ανώτατη αρετή.
• Ποτέ μην αναγνωρίσεις τα σύνορα του ανθρώπου! Να σπας τα σύνορα! Ν'αρνιέσαι ό,τι θωρούν τα μάτια σου. Να πεθαίνεις και να λες: Θάνατος δεν υπάρχει!
• Σα να 'ναι όλη η ζωή ετούτη τ' ορατό αιώνιο κυνήγι ενός αόρατου Γαμπρού, που κυνηγάει από κορμί σε κορμί την αιωνιότητα, την αδάμαστη Νύφη.
• Τι θα πει ευτυχία; Να ζεις όλες τις δυστυχίες.
• Τι θα πει φως; Να κοιτάς με αθόλωτο μάτι όλα τα σκοτάδια.

Οδύσσεια

• Ελευτεριά θα πει να μάχεσαι στη γης χωρίς ελπίδα!
• Θεός θα πει να κυνηγάς θεό στον αδειανόν αγέρα!

Μυθιστορήματα

Ο φτωχούλης του Θεού

Από το «Ο φτωχούλης του Θεού», επιμ. Πάτροκλος Σταύρου, εκδ. Καζαντζάκη (2008), σελ. 366.

• Δεν υπάρχει πράμα πιο κοντά μας από τον ουρανό· η γης είναι κάτω από τα πόδια μας και την πατούμε· ο ουρανός είναι μέσα μας.
  • σελ. 17
• Πλούσιος είναι όποιος δεν πεθυμάει τον πλούτο· φτωχός είναι ο πλούσιος που πεθυμάει κι άλλα πλούτη.
  • σελ. 251
• Ένα είναι [...] η γης και η ψυχή του ανθρώπου· διψούν κι οι δυο και περιμένουν πότε ν' ανοίξει ο ουρανός να ξεδιψάσουν.
  • σελ. 258
• Τι 'ναι η αγάπη, αδερφοί μου; δεν είναι μονάχα συμπόνια μήτε καλοσύνη· στη συμπόνια είναι δύο, αυτός που πονάει και αυτός που συμπονάει· στην καλοσύνη είναι δύο, αυτός που δίνει και αυτός που δέχεται· μα στην αγάπη είναι ένας, σμίγουν οι δύο και γίνουνται ένα, δεν ξεχωρίζουν· το εγώ κι εσύ αφανίζουνται· αγαπώ θα πει χάνουμαι.
  • σελ. 361

Οι αδερφοφάδες

• Αλίμονο σε όποιον ζει στην έρημο και θυμάται του κόσμου.
• Από τα καλά κερδεμένα παίρνει ο διάολος τα μισά - από τα κακά κερδεμένα, παίρνει και το νοικοκύρη.
• Αυτά έχω ν' απαντήσω στο μεγαλοϊδεάτικο γράμμα σου, αγαπητέ μου ανιψιέ· δεν έχω, σου λέω, εμπιστοσύνη τους ανθρώπους και στις ανησυχίες τους και στις μεγάλες ιδέες τους. Μπούχτισα. Όταν ακούω έναν ιεροκήρυκα να κηρύχνει την καλοσύνη και την αγάπη, μου 'ρχεται εμετός· όταν ακούω έναν πολιτικό να μιλάει για πατρίδα και τιμή και δικαιοσύνη, μου 'ρχεται εμετός· έχουν εξευτελίσει τα πάντα, και το ξέρουν κι εκείνοι που μιλούν κι εκείνοι που ακούνε· κι όμως δε σηκώνεται κανένας να τους φτύσει.
• Δεν υπάρχουν ιδέες· υπάρχουν μονάχα άνθρωποι που κουβαλούν τις ιδέες· κι αυτές παίρνουν το μπόι του ανθρώπου που τις κουβαλάει.
• «Ε κακομοίρη άνθρωπε», είπε δυνατά, «μπορείς να μετακινήσεις βουνά, να κάμεις θάματα, κι εσύ να βουλιάζεις στην κοπριά, στην τεμπελιά και στην απιστία! Θεό έχεις μέσα σου, Θεό κουβαλάς και δεν το ξέρεις - το μαθαίνεις μονάχα την ώρα που πεθαίνεις, μα 'ναι πολύ αργά. Ας ανασκουμπωθούμε εμείς που το ξέρουμε, ας σύρουμε μπορεί να μας ακούσουν!»
• Η καρδιά του ανθρώπου είναι ένα κουβάρι κάμπιες - φύσηξε, Χριστέ μου, να γίνουν πεταλούδες!
• Η λευτεριά δεν έχει σκοπό. Μήτε βρίσκεται στη γης ετούτη - στη γης ετούτη βρίσκεται μονάχα ο αγώνας για τη λευτεριά. Αγωνιζόμαστε για τα άφταστα, και γι' αυτό ο άνθρωπος έπαψε να είναι ζώο.
• Η προσευχή σήμερα λέγεται πράξη. Να ασκητεύεις σήμερα θα πει: να ζεις με τους ανθρώπους και να ανεβαίνεις κάθε μέρα, κάθε μέρα και όχι μονάχα τη Μεγάλη Παρασκευή με το Χριστό στο Γολγοθά. Και να σταυρώνεσαι.
• Ιερέας θα πει να μη φοβάσαι τους ανθρώπους.
• Καλή 'ναι η δικαιοσύνη, μα για τους αγγέλους - ο άνθρωπος ο κακομοίρης δεν αντέχει, θέλει έλεος...
• Μπας και βρίσκεται στον πάτο της Κόλασης, Κύριε, η πόρτα του Παραδείσου;
• «Μπορεί το λοιπόν ο άνθρωπος να ξεπεράσει τον άνθρωπο;» αναρωτιόταν ο παπα-Γιάνναρος. «Μπορεί, μπορεί», αποκρίνουνταν ο ίδιος, «μα μονάχα για μια ώρα, για δυο ώρες, μπορεί και για μια μέρα ολάκερη, μα φτάνει - αυτό θα πει Πυρκαγιά Θεού που οι απλοί άνθρωποι το λένε Παράδεισο».
• Ο αληθινός Χριστός περπατάει και αγωνίζεται μαζί με τους ανθρώπους.
• Ό,τι εμείς οι άνθρωποι λέμε πόλεμο για την πίστη και την πατρίδα, τα κοράκια το λένε φαγοπότι - και ότι εμείς λέμε ήρωα, τα κοράκια το λένε νόστιμο κρέας.
• Πιο δυνατή η ψυχή από την ανάγκη, και δε συχωρνάει!
• Πυροβάτης είναι κάθε άγιος - πυροβάτης και κάθε τίμιος άνθρωπος στην Κόλαση ετούτη που την λένε ζωή.
• Ρωτάς από πού ερχόμαστε και πού πάμε και ποιος ο σκοπός της ζωής, και τι και πώς και γιατί; μεγάλη αρρώστια! Μα ο Καρολίτος θα σου δώσει την απάντηση να ησυχάσεις· την ξέρω κι εγώ την απάντηση αυτή, γιατί, λίγο πολύ, είμαι Καρολίτος· το γιατρικό σου, το λοιπόν, λέγεται: Μαριώ. Αυτή θα σου δώσει σίγουρη αποστομωτική απάντηση σε όλα σου τα ρωτήματα· πάρε δυο ή τρεις στάλες Μαριώ, όσες σηκώνεις (όσο περισσότερες τόσο καλύτερα) το βράδυ πριν κοιμηθείς – και θα ησυχάσεις. Θαρρείς πως κοροϊδεύω, όπως το 'χω συνήθειο, και δεν καταδέχουμαι ν' ανοίξω σοβαρές κουβέντες μαζί σου; Γελιέσαι, νεαρέ μου· πιο σοβαρά δεν μπορώ να μιλήσω, ετούτος είναι ο ανώτατος καρπός όλης μου της σοφίας. Δεν έχω, μαθές, εμπιστοσύνη στην ανθρώπινη αντοχή και στις μεγάλες ιδέες που τυραννούν, σαν τα σπυριά της νιότης, τους νέους· κουφοβράζει το αίμα τους, ερεθίζουνται και ταράζουνται για την αρχή και το τέλος του κόσμου, για το σκοπό της ζωής, κι αν πρώτα γεννήθηκε η κότα ή το αυγό· δερματική αρρώστια, νεαρέ μου, τίποτ' άλλο. Ένα πρωί, εκεί που περπατούν ανήσυχοι, βυθισμένοι σε μεγάλους στοχασμούς, συναντούν μια σουσουράδα, στρουμπουλή χωριατοπούλα ή αναιμικιά πρωτευουσιάνα, μελαχρινή ή κατάξανθη ή καστανιά (έχει για όλα τα γούστα) και στέκουνται με ανοιχτό το στόμα – να η απάντηση· παντρεύουνται κι ησυχάζουν.
• Σίγουρα, είναι η ψυχή από την πυρκαγιά του Θεού μια σπίθα και κάθεται μέσα στα άχερα τα κρέατα και τους βάζει φωτιά.
• «Στον κόσμο τούτον» συλλογίζουνταν, «θά 'σαι αρνί ή λύκος - αν είσαι αρνί σε τρων - αν είσαι λύκος τρως. Θεέ μου, δεν υπάρχει ένα τρίτο ζώο, καλύτερο, δυνατότερο»; Και μια φωνή μέσα του του αποκρίνουνταν: «υπάρχει, υπάρχει, παπα-Γιάνναρε, κάνε υπομονή. Τώρα και χιλιάδες χρόνια ξεκίνησε να φτάσει, να γίνει άνθρωπος - δεν έφτασε ακόμα. Βιάζεσαι; Ο Θεός δε βιάζεται παπα-Γιάνναρε.»
• Τι άσφαλτα, πρωτοπέφτει και φυτεύεται έτσι ο Λόγος του Θεού μέσα στην κοιλιά κι αγάλια ανεβαίνει και πιάνει την καρδιά και το νου του ανθρώπου!
• Τι βοήθεια να σου δώσω, κακόμοιρο με τα γυαλάκια κλωσοπούλι της Αθήνας; Απάνω τους, παλικαράκι μου, αέρα! καθώς φωνάζετε, όταν κάνετε γιουρούσι στους αντάρτες, ρίξου απάνω στους φοβερούς αγκαθερούς σκαντζόχοιρους, στα αιώνια ρωτήματα, σπάσε κι εσύ τα μούτρα σου, αιματώσου στις αγκίδες τους, και πια σαν καταλάβεις πως δεν είναι το αίμα τους που αναγλείφεις με ηδονή, παρά το δικό σου το αίμα που χύνεται, τότε πια υπόγραψε παράδοση χωρίς όρους, να ησυχάσεις. Παραδώσου σ' ένα μεγάλο σκαντζόχοιρο, θέλω να πω σε μια μεγάλη ιδέα, υπάρχουν τόσες και τόσες – πατρίδα, θρησκεία, επιστήμη, τέχνη, δόξα, κομμουνισμός, φασισμός, ισότητα, αδελφοσύνη... φτάσατε στο ξεπούλημα, νεαροί μου, διαλέγετε και παίρνετε! Υπάρχουν σήμερα ντουζίνες μεγάλες ιδέες, γιατί δεν υπάρχει καμιά· γιατί μπήκατε, σου λέω, στο ξεπούλημα, βράδιασε, παίρνει τέλος το πανηγύρι, έπεσαν οι τιμές, μπορείς ν' αγοράσεις για ένα κομμάτι ψωμί μια μεγάλη ιδέα.
• Τι θα πει λεύτερος; Αυτός που δεν φοβάται το θάνατο.
• Τίποτα γενναίο δεν μπορεί ο άνθρωπος να κάμει στον κόσμο, αν δεν υποτάξει τη ζωή του σ' έναν Αφέντη ανώτερό του.

Αναφορά στον Γκρέκο

• Αν μπορείς κοίταξε τον φόβο κατάματα και ο φόβος θα φοβηθεί και θα φύγει.
• Για ένα ήμουν σε όλη μου τη ζωή βέβαιος : πως ένας δρόμος, ένας μονάχα οδηγάει στο Θεό, ο ανήφορος. Ποτέ ο κατήφορος, ποτέ ο δρόμος ο στρωτός, ο ανήφορος μονάχα.
• Γιατί το Φως είναι ένα, αδιαίρετο, κι οπουδήποτε νικήσει ή νικηθεί, νικάει και νικιέται και μέσα σου.
• Δεν είναι ο Χριστός το τέλος, είναι η αρχή, δεν είναι το "Καλώς όρισες!", είναι το "Καλό ταξίδι!".
• Δεν έχουμε παρά μια μονάχα στιγμή στη διάθεσή μας. Ας κάνουμε τη στιγμή αυτή αιωνιότητα. Άλλη αθανασία δεν υπάρχει.
• Δεν υπάρχει δύναμη πιο ιμπεριαλιστική στον κόσμο από την ψυχή του ανθρώπου. Καταχτάει, καταχτάται και όλο κι η αυτοκρατορία της φαντάζει στενή, πλαντάει, και θέλει να κυριέψει τον κόσμο για να μπορεί ν' ανασάνει.
• Είδα κάποτε μια μέλισσα πνιγμένη μέσα στο μέλι και κατάλαβα.
• Είπα στη μυγδαλιά: "Αδερφή, μίλησέ μου για το Θεό". Κι η μυγδαλιά άνθισε.
• Η ευτυχία απάνω στη γης είναι κομμένη στο μπόι του ανθρώπου. Δεν είναι σπάνιο πουλί να το κυνηγούμε πότε στον ουρανό, πότε στο μυαλό μας. Η ευτυχία είναι ένα κατοικίδιο πουλί στην αυλή μας.
• Η νιότη ζητάει αθανασία, δεν την βρίσκει, συμβιβασμό δεν καταδέχεται, κι από περφάνια αρνιέται τα πάντα. Όχι κάθε νιότη. Η νιότη η λαβωμένη από την αλήθεια.
• Κι αν ακόμα ήμουν σίγουρος πως θα πήγαινα στον Παράδεισο, θα παρακαλούσα το Θεό να με αφήσει να πάω από τον πιο μακρινό δρόμο...
• Μαζεύω τα σύνεργά μου: Όραση, ακοή, γέψη, όσφρηση, αφή, μυαλό, βράδυασε πια, τελεύει το μεροκάματο, γυρίζω σαν τον τυφλοπόντικα σπίτι μου, στο χώμα. Όχι γιατί κουράστηκα να δουλεύω, δεν κουράστηκα, μα ο ήλιος βασίλεψε.
• Με το φίλο μου αυτό και μ' έναν άλλο συμμαθητή, λιανοκόκαλο, λιγομίλητο, με γαλαζοπράσινα μάτια, ιδρύσαμε ένα καλοκαίρι, στις πάψες, μια καινούρια «Φιλική Εταιρεία». Συνεδριάζαμε κρυφά, πήραμε και δώσαμε όρκους, υπογράψαμε καταστατικά και θέσαμε σκοπό της ζωής μας: να πολεμούμε, χωρίς συμβιβασμό, σε όλη μας τη ζωή, την ψευτιά, τη σκλαβιά, την αδικία. Ο κόσμος μάς φάνηκε πως ήταν ψεύτης, άδικος, άτιμος, κι αναλάβαμε, εμείς οι τρεις, να τον σώσουμε.
• Ο δημιουργός παλεύει με ουσία σκληρή, αόρατη, ανώτερη του, κι ο πιο μεγάλος νικητής βγαίνει νικημένος. Για πάντα το πιο βαθύ μας μυστικό, το μόνο που άξιζε να ειπωθεί, μένει ανείπωτο. Δεν υποτάσεται ποτέ αυτό στο υλικό περίγραμμα της τέχνης. Πλαντούμε στην κάθε λέξη, βλέπουμε ένα δέντρο ανθισμένο, έναν ήρωα, μια γυναίκα, το άστρο της αυγής και φωνάζουμε: Αχ! και τίποτ' άλλο δεν μπορεί να χωρέσει τη χαρά μας. Όταν το Αχ! αυτό θελήσουμε, αναλύοντάς το να το μεταδώσουμε στους ανθρώπους, να το σώσουμε απο την ίδια μας τη φθορά, πως εξευτελίζεται σε λόγια αδιάντροπα, βαμμένα γεμάτα αέρα και φαντασία!...
• Ό,τι έγραψα ή έπραξα γράφτηκε και πράχτηκε απάνω στο νερό και χάθηκε.
• Πολύ συχνά δεν αντέχει ο άνθρωπος να κρατήσει αλάκερη του την ανθρωποσύνη, κουτσουρεύεται. Πότε θέλει ν'απαλλαχτεί απ'τη ψυχή του, πότε από το σώμα του και τα δύο μαζί να τα χαίρεται του πέφτει βαρύ. Μα εδώ στην Ελλάδα τα δύο αιώνια τούτα χαριτωμένα στοιχεία μπορούν να συγκεραστούν, να πάρει η ψυχή από το σώμα και το σώμα απο την ψυχή και να φιλιώσουν κι έτσι να μπορεί ο άνθρωπος στο Θείο αλώνι της Ελλάδας να ζει και να πορεύεται ακέραιος.
• Πρέπει να χτυπούμε, να χτυπούμε τη μοίρα μας, ως ν' ανοίξουμε πόρτα, να γλιτώσουμε!
• Τι φοβερός ανήφορος από τον πίθηκο στον άνθρωπο, από τον άνθρωπο στον Θεό.
• Χαρά στο νέο που θαρρεί πως έχει χρέος να ξαναδημιουργήσει τον κόσμο, να τον κάμει πιο σύμφωνο με την αρετή και τη δικαιοσύνη, πιο σύμφωνο με την καρδιά του, αλίμονο σε όποιον αρχίζει τη ζωή του χωρίς παραφροσύνη.

Τραγωδίες

Προμηθέας Λυόμενος

• Βίγλα αψηλή στα φρένα μας η μνήμη.

Κούρος

• (Η Αριάδνη στον Θησέα για τον Μίνωα:) Ο πατέρας μου! Έρχεται κρατώντας τ' άγια σιδερένια κλειδιά να σου ανοίξει τον άδη. Μίλα του με σέβας, καλέ μου· μη δοκιμάσεις να του κρυφτείς· πίσω από τα μάτια κι από το στόμα, βλέπει αυτός το μυαλό, το μπερδεμένο κουβάρι του ανθρώπου, και το τυλίγει, το ξετυλίγει παίζοντάς το στα χέρια του, το ξαναμπερδεύει και σου το γυρίζει πίσω χαμογελώντας.

Νικηφόρος Φωκάς

• Ολάνθιστος γκρεμός της γυναικός το σώμα.

Ταξιδεύοντας

Ταξιδεύοντας: Ιαπωνία - Κίνα

• Πιστεύω ακλόνητα στην ανισότητα των ανθρώπων.

Ταξιδεύοντας: Ισπανία

• – Κι η Δουλτσινέα;
  

– Άλλαξε κι αυτή. Κατέβηκε από τα σύννεφα της φαντασίας, ανέβηκε από το ταπεινό χωριό της. Ζει τώρα στη Μαδρίτη, παντρεύτηκε τον μοντέρνο Δον Κιχώτη, έγινε νοικοκυρά. Μαγειρεύει, πλένει, καβγαδίζει, κάνει παιδιά. Άλλαξε κι όνομα.

– Πώς τη λένε τώρα;

– Δημοκρατία.

Ταξιδεύοντας: Ιταλία - Αίγυπτος - Σινά - Ιερουσαλήμ - Κύπρος - Ο Μοριάς

• Ένα ταξίδι στην Ελλάδα, από την Πελοπόννησο πάντα, τη γριά Μάνα, πρέπει ν' αρχίζει. Εδώ είναι οι ρίζες, αιματερές, γεμάτες βουλιμία – ο Ταΰγετος, ο Αλφειός, ο Ευρώτας, οι Ατρείδες, η Ελένη, ο Πλήθων, ο Παλαιολόγος, ο Κολοκοτρώνης. Η Αθήνα, ο ανθός, η ακρότατη φιλοδοξία της ρίζας, έρχεται αργότερα.
  • Ο Μοριάς

• Το πρόσωπο της Ελλάδας είναι ένα παλίμψηστο από δώδεκα κύριες απανωτές γραφές: Σύγχρονη, του Εικοσιένα, της Τουρκοκρατίας, της Φραγκοκρατίας, του Βυζάντιου, της Ρώμης, της Ελληνιστικής εποχής, της Κλασικής, του Δωρικού μεσαίωνα, της Μυκηναϊκής, της Αιγαιικής, της Λίθινης.
  • Ο Μοριάς

Ταξιδεύοντας: Αγγλία

• Απέραντη, από τον πάτο της Κόλασης ώς την κορυφή του Παράδεισου, ψυχή. Αν ήταν αλάκερη η ανθρωπότητα να 'στελνε έναν αντιπρόσωπο να υποστηρίξει τα δίκαιά της στο Θεό, αυτόν θα 'στελνε. Είναι συνάμα ο μόνος που θα μπορούσε ν' αντιπροσωπέψει τον πλανήτη μας σ' ένα μεγάλο διαπλανητικό συνέδριο. Κανένας σαν τον Σαίξπηρ δε χρησιμοποίησε με τόση δύναμη συνάμα και γλύκα, με τόση τραχύτητα συνάμα και μελωδία, με τόσο μαγικό περίσωμα τις ανθρώπινες λέξες.

Ταξιδεύοντας: Ρουσία

• Μα δυο ήταν οι Ρούσοι δράκοι, που μας είχαν αρπάξει στα μυθικά χρόνια της νιότης μας: ο Τολστόι κι ο Ντοστογιέφσκι. Αυτοί οι δυο στάθηκαν οι μεγάλοι Πατέρες μας.

Ιστορία της ρωσικής λογοτεχνίας

• Η ρωσική φιλολογία έχει ηρωικό και μαρτυρικό χαρακτήρα. Όλη της η ιστορία είναι αδιάκοπο ηρωικό μαρτυρολόγιο. Έχει να παλέψει με παντοδύναμους σκοτεινούς εχθρούς: α) με το δεσποτικό καθεστώς: τσάρος, λογοκρισία, αστυνομία· β) με την ανώτερη μορφωμένη κοινωνία: επιπόλαιη, αδιάφορη, φιλήδονη, δειλή· γ) με τη μεγάλη μάζα του λαού: αδρανή, αμαθή, μοιρολάτρισσα. Γι' αυτό σε καμιά φιλολογία του κόσμου δεν υπάρχουν τόσοι διανοούμενοι που να πεθαίνουν τόσο νέοι, να καταδιώκουνται, να εξορίζουνται, να σκοτώνουνται, να τρελαίνουνται. Οι Ρώσοι λογοτέχνες όχι μόνο εκήρυχναν την ιερότητα της θυσίας, την ανάγκη να χαθεί το εγώ για τη σωτηρία του συνόλου, μα κι έδιναν πρώτοι το αιματηρό παράδειγμα.

• Στους δυο μέγιστους αντιπρόσωπους της ρωσικής ψυχής, στον Τολστόι και Ντοστογιέφσκι, που την περίοδο τούτη δημοσιεύουν τα ωριμότερά τους έργα, το ρωσικό τούτο πρόβλημα παίρνει πανανθρώπινο βάθος. Η πρώτη τοπική αγωνία: «Πώς θα σωθεί ο Ρώσος;», μέσα στις δυο μεγάλες ψυχές πλαταίνει, ξεχειλίζει τα ρωσικά σύνορα, ανυψώνεται στο μέγα παγκόσμιο ερώτημα: «Πώς θα σωθεί ο άνθρωπος;», «Ποιος είναι ο σκοπός της ζωής;».

• Η αρμονία είναι μια ανάγκη του ανθρώπινου λογικού· μα ο Θεός είναι ανώτερος από το λογικό, ανώτερος από την αρμονία. Ίσως η βαθύτερη διάκριση που μπορεί να γίνει μεταξύ Τολστόι και Ντοστογιέφσκι είναι τούτη: Ο Τολστόι υπήρξε προφήτης μιας τέτοιας αρμονίας· ο Ντοστογιέφσκι, προφήτης ενός τέτοιου Θεού.

Μαρτυρίες

• Να το 'ξερα πως αυτό θα πει δόξα, ποτέ μου δε θα την πεθυμούσα!
  • Μαρτυρία της Ελένης Σαμίου - Καζαντζάκη στα Επιλεγόμενα της Δ' έκδοσης του «Ιαπωνία - Κίνα». «Δίφρος», 1958 σελ. 254.

Χωρίς πηγές

• Η ομορφιά δεν έχει έλεος. Δεν την κοιτάζεις, αυτή σε θωρεί και δε συγχωρεί...
• Ό,τι δεν συνέβη ποτέ, είναι ό,τι δεν ποθήσαμε αρκετά.

Είπαν για τον Νίκο Καζαντζάκη

• Είσαι ελευθερωμένος από τις ιδέες από τις οποίες φαίνεσαι κατεχόμενος.
  • Αυτό είπε κάποτε στον Νίκο Καζαντζάκη ο Γεώργιος Παπανδρέου

• Έβαλε τον εαυτό του κάτω εξήντα χρόνια μοναξιάς, τον έστιψε κι έβγαλε την καλύτερη σταγόνα που έχουμε. Κι αν ακόμη αρνηθείς όλο του το έργο, μένει ο ίδιος ο άνθρωπος.
  • Αλέξης Μινωτής

• Για την ακέραιη παρουσία του καταπολεμήθηκε και από την Πολιτεία και από την Εκκλησία.
  • Πάτροκλος Σταύρου

• Δεν υπάρχει άλλος Νεοέλληνας συγγραφέας που να έχει τόσο πολύ υβρισθεί, προπηλακισθεί, διαβληθεί, συκοφαντηθεί, για διάφορα ζητήματα, όπως ο Νίκος Καζαντζάκης. Ουδένα αυτός ο άνθρωπος έβλαψε. Και, όμως, κατά περιόδους όλοι απάνω του επέπεσαν. Γύρω από τον Καζαντζάκη πλέκτηκε μια τερατώδης μυθολογία, για ό,τι έκανε και για ό,τι δεν έκανε, για ό,τι έπρεπε να κάνει και δεν το έκανε και ούτω καθ' εξής. Σαν να τον είχαν βάλει κάτω από μικροσκόπιο. Και έβλεπαν ό,τι ήθελαν να βλέπουν και έλεγαν ό,τι ήθελαν να πουν.
  • Πάτροκλος Σταύρου

• Η γενική θεώρηση του Νίκου Καζαντζάκη στους καιρούς μας, αλλά και παλαιότερα, μας τον παραδίδει ως άνθρωπο του κόσμου, κοσμοπολίτη, πάνω από σύνορα, αναζητητή οικουμενικών αξιών που να συνενώνουν τους ανθρώπους. Η καθιέρωσή του ως οικουμενικού συγγραφέα, με τα βιβλία του να έχουν μεταφρασθεί σε όλες σχεδόν τις λαλούμενες γλώσσες του κόσμου, αποδεικνύει και επικυρώνει αυτή την άποψη.
  • Πάτροκλος Σταύρου

• Μου συνέβη προσωπικά στο Λονδίνο πριν από αρκετά χρόνια: Όπως παντού το συνηθίζω, μπήκα σ' ένα γνωστό βιβλιοπωλείο και αναζήτησα τα βιβλία του Νίκου Καζαντζάκη, κυρίως για να δω αν τα διαθέτουν. Προσέφυγα τελικά στην υπεύθυνη και της είπα ότι δε βρίσκω Καζαντζάκη. Με ρώτησε πού έψαξα. Της είπα: «Στα μυθιστορήματα, στην ποίηση, στα ταξιδιωτικά, στο θέατρο, στη φιλοσοφία...» Μου απάντησε ότι δε θα τον βρω στα επί μέρους είδη του λόγου, διότι τον κατατάσσουν στους κλασικούς, και μου υπέδειξε εκεί να τον αναζητήσω: με τον Όμηρο, τον Αισχύλο, τον Σοφοκλή, τον Ευριπίδη, τον Θουκυδίδη, ανέφερε και άλλους. Και ανεβαίνοντας υψηλότερα στους αιώνες, εμνημόνευσε Σαίξπηρ, Δάντη, Γκαίτε, Ουγκώ. Με κοίταζε και την κοίταζα σαν να είμαστε πνευματικοί συγγενείς. «Εκεί, με αυτούς θα τον βρείτε», μου είπε ξανά, χαμογελώντας θριαμβευτικά, σαν να ήταν δικός της! Αυτή ήταν η αναφορά της στον απροσδόκητο επισκέπτη αναζητητή. Τον βρήκα λοιπόν, αλλά και συνεχίζω διαρκώς να τον αναζητώ και να τον περιεργάζομαι, αγωνιζόμενος να συλλάβω την ασύλληπτη απεραντοσύνη και μεγαλοσύνη του.
  • Πάτροκλος Σταύρου

• Τα μεγαλύτερα ιδανικά που πίστευε ο Καζαντζάκης ήταν η ελευθερία, η εμπιστοσύνη στον άνθρωπο και το πάθος για δημιουργία. Να καταλάβετε, τον πατέρα του, τον Καπετάν Μιχάλη, τον φοβόταν, αλλά και τον θαύμαζε. Δεν ξέχασε ποτέ, όταν ο πατέρας του τον πήγε στον “Μεγάλο Πλάτανο”, για να φιλήσει τα παγωμένα πόδια από τους δημογέροντες που κρέμασαν οι Τούρκοι. Ήταν τότε 6 χρόνων...
  • Ελένη Ν. Καζαντζάκη

• Το έργον του Καζαντζάκη, ιδιαιτέρως το πεζογραφικόν, ανεγνώσθη περισσότερον παντός άλλου εις την εποχήν μας και τούτο αποτελεί ίσως μαρτυρίαν των οικουμενικών αξιών τας οποίας περιέχει. Η κύρια ιδέα της πολυμόρφου δημιουργίας του είναι η αγωνία και ο ατελεύτητος αγών προς μετουσίωσιν της ύλης εις πνεύμα, του σκότους εις φως, τον οποίον ο ποιητής θεωρεί ως το ανώτατον χρέος του ανθρώπου. Εις τον αγώνα τούτον ο Καζαντζάκης δίδει αναριθμήτους όψεις αι οποίαι προκαλούν έκπληξιν και θαυμασμόν. Ο θηρευτής αυτός του Θεού ήτο προικισμένος με σπανίαν φαντασίαν και υπέροχον γλωσσοπλαστικήν δύναμιν, και εχάρισεν εις την νεοελληνικήν λογοτεχνίαν τα λαμπρότερα παραδείγματα της εικονιστικής εκφράσεως. Το έργον του είναι μία μεγάλη παρουσία τόσον εις τα ελληνικά όσον και εις τα ξένα γράμματα.
  • Τέα Ανεμογιάννη, στο άρθρο για τον Νίκο Καζαντζάκη το 1964 στο «Εγκυκλοπαιδικόν Λεξικόν Ελευθερουδάκη»

• Δεν υπάρχει αμφιβολία: αν ο Καζαντζάκης ζούσε και φτάναμε μαζί στο τέρμα, η μετάφραση θα είχε άλλη, μπορεί και δέκα φορές καλύτερη μορφή. Ποιος να παραβγεί μαζί του στη γνώση της νεοελληνικής, στη γλωσσοπλαστική δύναμη, στην ποιητική ευαισθησία;
  • Ιωάννης Κακριδής, Πρόλογος στην έμμετρη μετάφραση της Οδύσσειας του Ομήρου

• Η αλλαγμένη στάση του Καζαντζάκη απέναντι στην επιστήμη εκφράζεται σε μια συνέντευξη. «Όταν ήμουν ακόμη νέος,» λέει «θεωρούσα την επιστήμη ως ικανή να ικανοποιήσει την προβληματικότητα που υπήρχε στην ψυχή μου». Στη συνέχεια, ωστόσο, ανακάλυψε πως η επιστήμη δεν μπορούσε να δώσει απαντήσεις στα μεγάλα αιώνια ερωτήματα. Ούτε και η φιλοσοφία μπορούσε. Στην τέχνη όμως «βρήκα ό,τι αναζητούσα· γιατί είναι η μόνη “ανθρώπινη μέθοδος” που μπορεί να απαθανατίσει τη στιγμή, ν' ανακαλύψει έξαφνα στα μάτια του ανθρώπου το μυστήριο της ζωής» (Δαράκης 1935).
  • Πήτερ Μπην

Εξωτερικοί σύνδεσμοι

• Εκδόσεις Καζαντζάκη [Πάτροκλος Σταύρου]
• Μουσείο Νίκου Καζαντζάκη, Κρήτη