Γιαν Κοτ

Ο Γιαν Κοτ (Πολωνικά: Jan Kott, Βαρσοβία, 27 Οκτωβρίου 1914 - Σάντα Μόνικα, Καλιφόρνια, ΗΠΑ, 23 Δεκεμβρίου 2001) ήταν Πολωνός θεωρητικός του θεάτρου, κριτικός της λογοτεχνίας, ποιητής, μεταφραστής, θεατρικός συγγραφέας, καθηγητής πανεπιστημίου και πολιτικός ακτιβιστής. Θεωρείται από τους πιο σπουδαίους κριτικούς της θεατρικής τέχνης του 20ού αιώνα, με σημαντική επίδραση στη διαμόρφωση της σύγχρονης σκηνοθετικής προσέγγισης της αρχαίας ελληνικής τραγωδίας και του ελισαβετιανού θεάτρου.

Στα Ελληνικά κυκλοφορούν τρία βιβλία του Γιαν Κοτ: Σαίξπηρ, ο σύγχρονός μας (1965) σε μετάφραση του Αλέξανδρου Κοτζιά από τις Εκδόσεις Ηριδανός, Θεοφαγία: δοκίμια για την αρχαία τραγωδία (1971) σε μετάφραση της Αγγέλας Βερυκοκάκη - Αρτέμη από τις Εκδόσεις Εξάντας και Ένα θέατρο ουσίας (1984) σε μετάφραση των Έλενας Πατρικίου και Ελένης Παπάζογλου από τις Εκδόσεις Χατζηνικολή.

Αποσπάσματα

Σαίξπηρ, ο σύγχρονός μας (1965)

• Πότε πότε έχεις την εντύπωση πως ο Σαίξπηρ έγραψε στην πραγματικότητα τρία - τέσσερα έργα και αρκέστηκε να τα επαναλαμβάνει σε όλες τις κλίμακες και σε όλους τους τόνους, όπως ένα μουσικό θέμα ξαναγυρίζει σε ματζόρε και σε μινόρε – κι αυτό, ώσπου έσπασε κάθε αρμονία στη musique concrète του Βασιλιά Ληρ.

• Το πιο καταπληκτικό χαρακτηριστικό των σαιξπηρικών τραγωδιών είναι ότι στέκονται πάνω από την ιστορία. Δεν έχουν ανάγκη να εκσυγχρονίζονται, να προσαρμόζονται στην εποχή μας. Η ιστορία τούς δίνει ασταμάτητα νέο περιεχόμενο, και σε κάθε εποχή βλέπει σ' αυτές το είδωλό της.

• Ο Σαίξπηρ πιθανόν δεν είδε ποτέ του θάλασσα ή, όπως υποστηρίζουν άλλοι σχολιαστές, δεν αντίκρυσε ποτέ του πεδίο μάχης. Δεν ήξερε γεωγραφία. Θεωρεί τη Βοημία παραθαλάσσια. Ο Πρωτέας παίρνει ένα καράβι για να πάει από τη Βερόνα στο Μιλάνο, και μάλιστα περιμένει την παλίρροια. Και η Φλωρεντία είναι για τον Σαίξπηρ λιμάνι. Ούτε ιστορία ήξερε ο Σαίξπηρ. Στα έργα του, ο Οδυσσέας διαβάζει Αριστοτέλη, και ο Τίμων ο Αθηναίος αναφέρει τον Σενέκα και τον Γαληνό. Και φιλοσοφία δεν ήξερε ο Σαίξπηρ, δεν καταλάβαινε τίποτα από στρατιωτική τέχνη, ανακάτωνε τα ήθη διαφόρων εποχών. Ένα ρολόι χτυπάει τις ώρες στον Ιούλιο Καίσαρα, μια καμαριέρα βγάζει τον κορσέ της Κλεοπάτρας, κανόνια βροντάνε στην εποχή του Ιωάννη του Ακτήμονος. Ο Σαίξπηρ δεν είχε δει ποτέ του θάλασσα, μάχη ή βουνό· δεν ήξερε ιστορία, γεωγραφία, φιλοσοφία. Ωστόσο ο Σαίξπηρ ήξερε πως στο Συμβούλιο του Στέμματος, μετά τον Ριχάρδο θα μιλήσει πρώτος ο τίμιος λόρδος Χάστιγξ και θα απαγγείλει τη θανατική καταδίκη του. Ακούω τη φωνή του...

• Η γένεση της ελισαβετιανής τραγωδίας μοιάζει πολύ με τη γένεση του κινηματογράφου. Το καθετί μπορούσε να χρησιμοποιηθεί σε μια τραγωδία. Συμβάντα της καθημερινής ζωής, ιστορίες εγκλημάτων, αξιοπερίεργα, ιστορικά επεισόδια, θρύλοι, πολιτικά γεγονότα και φιλοσοφία. Ήταν ένα χρονικό επικαιρότητας και ένα ιστορικό χρονικό. Η ελισαβετιανή τραγωδία ήταν αδηφάγος· δεν είχε κανόνες, έπιανε όλα τα θέματα. Όπως στις ταινίες σήμερα, τροφή της ήταν τα εγκλήματα, η ιστορία και η παρατήρηση της ζωής. Μετουσίωνε τα πάντα, και την ιστορία, και τον θρύλο, και τις παλιές αφηγήσεις. Αυτοί οι μεγάλοι Ελισαβετιανοί θυμίζουν συχνά τους κινηματογραφικούς παραγωγούς που κυνηγάνε προπαντός το συναρπαστικό θέαμα. Αρκεί να διαβάσουμε τον Μάρλοου, τον Μπεν Τζόνσον ή τον Σαίξπηρ.

Θεοφαγία: δοκίμια για την αρχαία τραγωδία (1971)

• Πάνω βρίσκονται οι θεοί, κάτω οι άνθρωποι. Όμως ταυτόχρονα, σ’ αυτόν τον τοπόκοσμο του Αισχύλου, πάνω βρίσκεται η τάξη της εξουσίας, κάτω η τάξη του πολιτισμού. Πάνω οι γιοι γκρεμίζουν τους πατεράδες από το θρόνο, κι ο ένας τύραννος διαδέχεται τον άλλο. Κάτω η μια εφεύρεση διαδέχεται την άλλη και η πρόοδος του πολιτισμού είναι διαρκής και ασυγκράτητη. Αυτό είναι μια νηφάλια και εξαιρετικά ρεαλιστική άποψη: η τέχνη, η ανάπτυξη των ανθρώπινων επιτευγμάτων, είναι συσωρευτική, εξελικτική, και πορεύεται προς μια κατεύθυνση. Αντίθετα όλοι οι κυρίαρχοι μοιάζουν αναμεταξύ τους, κι ο καθένας τους ενέχει τον κίνδυνο μιας νέας τυραννίας. Η πρόοδος υπάρχει μόνο κάτω, πάνω δεν υπάρχει καμιά πρόοδος.

• Ο Μαρξ ονόμασε τον Προμηθέα «ο μεγαλειωδέστερος άγιος και μάρτυρας στο φιλοσοφικό ημερολόγιο». «Ο άγιος προστάτης του προλεταριάτου». Η πιο πρόσφατη αυτή κρίση για τον Προμηθέα αναφέρεται από τον Τόμσον. Σε καμιά άλλη ελληνική τραγωδία δε γίνεται τόσο μανιασμένη, βίαιη επίθεση ενάντια στην εξουσία, με τη διπλή της έννοια και τον διπλό της συμβολισμό: την εξουσία των θεών και την εγκόσμια αυταρχική εξουσία.

• Και πιο πάνω, στον ίδιο πρόλογο της διατριβής με ημερομηνία «Βερολίνο, Μάρτιος 1841», ο Μαρξ γράφει: Η ομολογία του Προμηθέα: «Μ' ένα λόγο, μισώ τους Θεούς όλους» είναι η δική της (της φιλοσοφίας) ομολογία, ο δικός της λόγος ενάντια σ' όλους τους ουράνιους και επίγειους θεούς, που δεν αναγνωρίζουν σαν ανώτατη θεότητα την ανθρώπινη αυτοσυνείδηση.

• Οι μάρτυρες όλων των πίστεων ισχυρίζονται πάντα ότι είναι αθάνατοι, οι επαναστάτες όλων των επαναστάσεων πεθαίνουν επαναλαμβάνοντας ότι είναι βέβαιη η νίκη τους πέρα από τον τάφο.

Ένα θέατρο ουσίας (1984)

• Όμως οι μύθοι που ο Βάγκνερ επεδίωκε να αναβιώσει ήταν γερμανικοί και δεν είχαν τίποτε από την ελληνική παγκοσμιότητα.

• Από τη στιγμή που οι μύθοι, όπως έγραψε ο Λεβί-Στρως, απαντούν σε ερωτήσεις που δεν έχουν απάντηση, αντιφάσκουν αναγκαστικά ο ένας στον άλλο.

• Όλοι οι θεατρικοί συγγραφείς, με εξαίρεση τον Σαίξπηρ και τον Ρακίνα, ωχριούν όταν συγκρίνονται με τον Αισχύλο και τον Σοφοκλή.

• Ο Ληρ και οι γελωτοποιοί του Σαίξπηρ, οι βασιλιάδες, οι σφετεριστές και οι δόλιοι άρχοντες, ο Άμλετ και ο Μάκβεθ, η Οφήλια, η Ιουλιέτα και η Χρυσηίδα, δεν ξέρουν απλώς να μιλούν όλες τις γλώσσες του κόσμου. Μπορούν να βρουν τα πρόσωπά τους, τα σώματά τους, τις χειρονομίες και τα πάθη τους, τον εσωτερικό τους κόσμο και το σκηνικό τους σε όλες τις εποχές και σε όλους τους πολιτισμούς.